Verzakt in de Beemster na gasboringen van NAM, eigenares Chris (79) zet door

WESTBEEMSTER – Ze heeft de strijd ondertussen opgegeven en volgde haar eigen weg. Chris van der Spank (79) probeerde de afgelopen twintig jaar van alles om financiële steun te krijgen bij het renoveren van haar stolpboerderij in Westbeemster, maar stuitte slechts op gesloten loketten. Ze heeft het sterke vermoeden dat de ernstige verzakking van haar monumentale onderkomen is veroorzaakt door gasboringen van de Nederlandse Aardolie Maatschappij, de NAM. Oftewel: Groningse toestanden in de Beemster.

Het is een memorabel moment, deze vrijdagmiddag. De werknemers van Bouwbedrijf Kistemaker uit Zwaag zijn er vandaag voor het laatst. Chris van der Spank spoedt zich vanaf de keukentafel naar buiten om ze uitgebreid te bedanken, de mannen zijn bijna familie geworden. Sinds april 2025 is er gewerkt om haar stolpboerderij aan de Wormerweg 2 te stabiliseren en toekomstbestendig te maken. Opluchting is een eufemisme voor het gevoel van de inwoonster van Westbeemster.

Stacaravan

Van der Spank heeft serieus overwogen de ingrijpende restauratie niet te laten uitvoeren. Het zou – gezien haar leeftijd – haar tijd wel duren. „Maar dan had ik eruit gemoeten, want het was niet veilig meer. Dat wilde ik niet. Ik ben zo vergroeid met deze boerderij. Daarom heb ik op het erf een stacaravan neergezet en ben daar gedurende de verbouwing gaan wonen. Dat was ook handig voor de werklui, want ik was altijd in de buurt om te overleggen.”

Van der Spank wordt in 1982 met haar man Jac. eigenaar van de negentiende-eeuwse stolpboerderij, die in deplorabele staat verkeert. Ze weten dat het een project van de lange adem wordt. Het stel leert elkaar door de grootscheepse verbouwing op een heel andere manier kennen. Het is een openbaring om hun vrije tijd voortaan klussend door te brengen. De operatieverpleegkundige blijkt tot haar verbazing onvermoede kwaliteiten te hebben als bouwvakker.

Oude glorie

Het echtpaar neemt de tijd om alles in oude glorie te herstellen. Zo zitten in de deurpanelen jarenlang hardboarden platen, totdat ze genoeg hebben gespaard voor gebrandschilderde ruiten. Maar het genieten van het schitterende resultaat duurt niet lang. In 2004 constateren ze de eerste verschijnselen van verzakking: plinten die centimeters boven de vloer zweven, scheuren in de muren, barsten in het marmer.

Naar de oorzaak moeten ze gissen. Kan het door de verlaging van het grondwaterpeil door het hoogheemraadschap komen? Slurpen de almaar hoger groeiende bomen rondom hun perceel steeds meer vocht uit de bodem? Of zijn het de langdurige boringen naar gas door de NAM in Middelie en Westbeemster?

Van dat laatste is secretaris Nils Duits van de Stichting Beemster Vanzelfsprekend overtuigd. Hij is bij het gesprek met Van der Spank aangeschoven, omdat hij zich al jaren verdiept in de problematiek. „De NAM haalt gas uit de diepe bodem, waardoor de druk verdwijnt en een leegte ontstaat. Maar omdat de NAM in al die jaren nooit een nulmeting en een oorzaaksanalyse heeft gedaan, is dat niet aan te tonen. En het uitgangspunt bij het claimen van schadevergoeding is helaas: wie eist, die bewijst.”

In beroep

Zijn stichting is in februari 2024 in beroep gegaan bij de Raad van State tegen een nieuwe vergunning van de NAM. Het bedrijf heeft tot 2035 toestemming tot verder boren in de verschillende gasvelden. De voorwaarden die het ministerie aan de NAM heeft gesteld, zijn volgens Duits ’zacht en vrijblijvend’. „Dat is de crux van ons beroep. We hebben geen idee wanneer dat wordt behandeld, we wachten nog op een datum.”

De aardbevingen die geregeld voorkomen in de streek, bewijzen volgens Duits het risico van de boringen. Op 21 juli van dit jaar vond de jongste plaats, met een kracht van 1,7 op de Schaal van Richter. Tot frustratie van Duits krijgen de bevingen in Beemster amper aandacht in de media. „Ik heb nog aan de NOS gevraagd waarom dezelfde magnitude aardbeving in Groningen wel wordt genoemd, maar die van ons niet.”

Duits is weinig optimistisch over het juridische verzet van zijn stichting tegen de NAM. „We vechten tegen een heel grote jongen. Een advocaat bestuursrecht die mijnbouw als expertise heeft, kost driehonderd euro per uur. Dat kunnen wij niet betalen. Daarom is het ook van belang publicitair aan het touw te blijven trekken en te vertellen hoe het zit.”

Bondgenoot

Van der Spank is blij met de stichting als bondgenoot. De machteloosheid van Duits is voor haar herkenbaar, maar ze weigert – ook na het overlijden van haar echtgenoot in 2020 – de strijd op te geven. Ze is medio 2023 zelfs positief gestemd dat het goed komt. Ze krijgt dan een schrijven van adviesbureau Fenicks met de aankondiging dat ze de boerderij willen ’monitoren’, zoals ze met alle rijksmonumenten in Noord-Holland doen. De boerderij aan de Wormerweg heeft die status sinds 1998.

In een antwoord op de brief legt Van der Spank de ernst van de situatie uit. Dat heeft effect. Op 26 juli 2023 staat een driekoppige delegatie op de stoep. Een vertegenwoordiger van de gemeente Purmerend (waartoe de Beemster sinds januari 2022 behoort), de provincie en een afgezant van de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed houden een uitgebreide inspectie.

Ze constateren gezamenlijk wat de bewoonster allang weet: de schade is aanzienlijk. Ingrijpen is noodzakelijk. Maar geen van de instanties steekt vervolgens financieel de helpende hand toe. Alle pogingen om subsidie aan te vragen, mislukken. De ene keer krijgt Van der Spank te horen dat ze te vroeg is met haar verzoek, dan weer te laat, dat ze te laag scoort in het puntensysteem of dat de pot leeg is. „Ik was in de veronderstelling dat ik hulp zou krijgen, maar de interesse is nul.

Alleen

Het steekt Van der Spank nog het meest dat de instanties met de borst vooruitlopen over Beemsters eretitel als werelderfgoed. „Ze hebben het voortdurend over onze monumenten, maar ze doen niets om ze in stand te houden. Als eigenaar sta ik er alleen voor. Er is niks van hun bij, nu is het mijn monument. Weet je wat het is? Telkens als ik erover begin, word ik weer kwaad.”

Zo herinnert ze zich een bewonersbijeenkomst met de NAM een jaartje of dertig geleden over de omvang van de boringen. Het zou een kleinschalig project worden. Bovengronds zou slechts een gebouwtje te zien zijn ter grootte van een fietsschuurtje. „Heb je gezien wat voor enorme installatie er nu staat? Dat fietsschuurtje is een grove leugen van de NAM geweest.”

Van der Spank weet dat ze niet de enige is met averij aan haar huis, maar omwonenden roeren zich niet. „Die kiezen ervoor niet in de publiciteit te komen. Ze zijn bang dat hun pand onverkoopbaar wordt. Ik kan daar van alles van vinden, maar dat is hun keuze. Maar als de instanties zo omgaan met monumenten, blijven er niet veel over.”

Eigen kosten

De bewoonster heeft twee jaar geleden niet langer het geduld om te wachten op een vergoeding van de NAM of op een subsidie van rijk, provincie of gemeente. Van der Spank besluit volledig op eigen kosten haar boerderij te laten aanpakken. Ze kiest niet voor lapmiddelen als stutten en het hier en daar aanbrengen van nieuw cement. Haar motto: als het gebeurt, gebeurt het goed. De belangrijkste ingreep is het aanbrengen van vijftig heipalen tot zeventien meter diep.

Net als bij de eerste renovatie die ze vier decennia geleden met haar man uitvoert, waakt Van der Spank over de authenticiteit. Een aannemer die voorstelt bij de heropbouw van het interieur ’alles recht te trekken’, komt met zijn offerte onderaan de stapel te liggen. En een collega die oppert een extra regenpijp bij de voordeur te plaatsen om lekkage te voorkomen, krijgt een dodelijke blik van de bewoonster. Er wordt geen enkele concessie gedaan aan het monumentale karakter van de boerderij. Van der Spank vindt uiteindelijk een bouwbedrijf dat haar gevoel voor nostalgie deelt.

Het beste voorbeeld is te vinden in de stal. Een deel van de vloer bestaat uit een glasplaat die zicht geeft op de eeuwenoude fundering. Op het zand zijn gestapelde stenen te zien en palen en planken van vermolmd hout. Het is een ondergrondse kijkdoos naar een ver verleden.

Delen

Het voelt alsof de bezoeker een museum binnenstapt. En dat is precies wat Van der Spank beoogt. Na eindeloos gesoebat over de verzakkingen wil ze haar stolpboerderij niet voor zichzelf houden. Ze wil het monument delen met de buitenwereld. Tijdens rondleidingen krijgen bezoekers te zien hoe het is een stap terug te zetten in de lokale historie. „Alleen mijn badkamer en slaapkamer gaan op slot, die zijn privé.”

Ook cultuurliefhebbers zijn in de zomermaanden voortaan van harte welkom. De dars – de ruimte in de boerderij waar vroeger het graan werd gedorst – heeft Van der Spank ingericht voor exposities. Ze zoekt daarvoor kunstenaars, die zich nooit zo zouden noemen. Juist degenen die hun werk niet goed genoeg vinden om op te hangen, vindt ze de moeite waard om te laten zien. „Na alle narigheid die ik hier heb gehad, wil ik met een positieve insteek naar de toekomst. Spijt van de aankoop destijds? Nee, ik geniet nog elke dag van de weidsheid van het landschap.”

Reacties

De Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed (voorheen Rijksdienst voor de Monumentenzorg) laat in een reactie weten dat adviseurs in mei 2024 bij Chris van der Spank zijn geweest. Woordvoerder Jeltje van Oudheusden: „Ze hebben uitgelegd wat er nodig is om een vergunningsaanvraag te doen en welke stukken nodig zijn voor een goed plan. Hierna is een vergunningsaanvraag gedaan. In 2025 hebben we de gemeente positief geadviseerd over het verlenen van een omgevingsvergunning voor funderingsherstel en de hiermee samenhangende werkzaamheden. In het verleden (2010 en 2011) is er inderdaad een subsidie niet verleend vanwege te weinig budget. Sinds 2019 is er bij ons de woonhuisregeling. Van deze regeling is door de eigenaar nog geen gebruik gemaakt. We zullen contact opnemen en de mogelijkheden met haar doornemen.”

Ook de Commissie Mijnbouwschade is gevraagd op het relaas te reageren. Voorlichter Peter Sonneveld: „Wanneer iemand – een burger of kleine ondernemer – een melding bij de Commissie Mijnbouwschade doet, gaan we voor de schademelder aan de slag. We doen onderzoek en geven onafhankelijk en deskundig advies. Bijvoorbeeld over hoe groot de schade is en of dit komt door mijnbouw. Als wij vaststellen dat schade door mijnbouw komt, is het mijnbouwbedrijf verplicht daar de door ons vastgestelde vergoeding voor te betalen. Echter, dit geldt alleen voor meldingen naar aanleiding van een aardbeving of bodembeweging die binnen twaalf maanden zijn ingediend.”

„Een schademelder is bij ons niet verplicht zelf te bewijzen dat de schade door mijnbouw komt. Ook het melden is eenvoudig en kan al met weinig gegevens via onze website. Wij nemen deze bewijslast van de schademelder over. En ook als de schade niet door mijnbouw komt, zorgen we dat de schademelder informatie krijgt over de oorzaak van de schade. Zo zorgen we ervoor dat iemand die zich bij ons meldt, er sowieso achter komt wat er met diens huis aan de hand is.”

De gemeente Purmerend komt met de volgende verklaring. „De gemeente heeft een rol bij wijzigingen aan rijksmonumenten. Vanuit het Omgevingsteam adviseren we eigenaren van rijksmonumenten over de stappen die nodig zijn voor herstel en restauratie. Ook helpen we hen bij vragen over hoe en voor welke werkzaamheden een omgevingsvergunning moet worden aangevraagd. De gemeente is verantwoordelijk voor het verlenen van die omgevingsvergunning, bijvoorbeeld voor restauraties, verbouwingen en funderingsherstel.”

„Voor rijksmonumenten heeft het Rijk verschillende regelingen, leningen en subsidies. Deze worden namens het Rijk uitgevoerd door het Restauratiefonds. De gemeente heeft geen invloed op de verlening van deze rijkssubsidies. Het onderzoeken van de oorzaak van funderingsschade aan rijksmonumenten behoort niet tot de verantwoordelijkheid van de gemeente. Funderingsschade heeft landelijk en ook binnen onze gemeente de aandacht. De schade neemt landelijk toe door onder andere droogte en bodemdaling en bij oude gebouwen zonder een degelijke fundering.”

„De gemeente zet zich vanuit haar eigen zorgen en verantwoordelijkheden wel in rondom de gaswinning en is in beroep gegaan bij de Afdeling bestuursrechtspraak van de Raad van State tegen het besluit over de continuering en uitbreiding van gaswinning in het Middelieveld.”

Artikel Noordhollands Dagblad, 10 september 2026, auteur Arnold Aarts

 

Meer foto’s:

Wormerweg 2